2. อุปมาและอุปลักษณ์ในวรรณคดี

อุปมา (Simile)

อุปมา คือ การเปรียบสิ่งหนึ่งเป็นอีกสิ่งหนึ่งเพื่อสื่อความหมายว่าสองสิ่งมีความคล้ายกัน โดยใช้คำเชื่อมเหล่านี้ “เหมือน ราว ราวกับ ดุจ ประดุจ เปรียบ ดัง ดั่ง เฉก เช่น เพียง เพี้ยง ประหนึ่ง อย่าง ถนัด กล เล่ห์ ปาน พ่าง เสมือน เสมอ ฯลฯ” 

ตัวอย่างเช่น 

ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนองค์พระทรงเดช     แต่ดวงเนตรแดงดูดังสุรีย์ฉาย

ทรงกำลังดังพระยาคชาพลาย                          มีเขี้ยวคล้ายชนนีมีศักดา

(พระอภัยมณี ตอน หนีนางผีเสื้อ)

พิศฟันรันเรียบเรียบ      เป็นระเบียบเปรียบแสงนิล

พาทีพี่ได้ยิน                          ลิ้นกระด้างช่างเจรจาฯ

(กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก)

 

รูปดังองค์อินทร์ หยาดฟ้ามาสู่ดิน โสภินดังเดือนดวง

(ยอยศพระลอ - ชินกร ไกรลาศ)

แกลองมองในตาเขา 

ถ้ามีสายตาแบบเดียวกับฉันที่มองแกตลอดมา 

ก็แปลว่ารักหมดหัวใจ 

(ดูดี -Polycat)

ข้อสังเกต

1.อุปมาจะต้องแสดงการเปรียบเหมือน ถ้ามีความหมายว่า เหมือนจริง จะไม่ใช่อุปมา เช่น เธอเหมือนแม่มาก เช่นนี้จะไม่ถือว่าเป็นอุปมา

2.“ดัง” ที่แสดงอุปมา จะต้องใช้ความหมายว่าเปรียบเหมือน เช่น เธองามดังนางอัปสร ถ้ามีความหมายว่า เสียงดัง เช่น ดังตรลบโลกแล้ หมายถึง เสียงดังไปทั่วโลก เช่นนี้จะไม่ถือว่าเป็นอุปมา แต่เป็นอติพจน์ (กล่าวเกินจริง) 

อุปลักษณ์ (Metaphor)

อุปลักษณ์ คือ การเปรียบเทียบสิ่งหนึ่งเป็นอีกสิ่งหนึ่ง มักใช้คำว่า “คือ” “เท่า” และ “เป็น”

ตัวอย่างเช่น

อันเทวัญนั้นคือมัจจุราช     จะหมายมาดเอาชีวิตริศยา

แล้วเสแสร้งแกล้งทำบีบน้ำตา     อนิจจาใจหายเจียวสายใจ 

(พระอภัยมณี) 

 

ความรู้คู่เปรียบด้วย    กำลัง กายแฮ 

สุจริตคือเกราะบัง               ศาสตร์พ้อง

ปัญญาประดุจดัง                อาวุธ

สติต่างโล่ป้อง                     อาจแกล้วกลางสนาม 

(พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว)

หมายเหตุ

1.บางครั้งอุปลักษณ์อาจจะเป็นการเปรียบเทียบโดยนัย ไม่กล่าวเปรียบตรง ๆ (ไม่มีคำเชื่อม “เป็น” หรือ “คือ” ให้เป็นที่สังเกต) แต่ผู้อ่านจะเข้าใจได้ด้วยการตีความจากข้อความหรือบทประพันธ์

ตัวอย่างเช่น 

หิ่งห้อยจะแข่งสุริยะไหน จะมิน่าชิวาลาญ

(สามัคคีเภทคำฉันท์ - ชิต บุรทัต)

จากบทประพันธ์ข้างต้นผู้อ่านจะเข้าใจได้ว่า คำว่า “หิ่งห้อย” นี้ผู้แต่งใช้เป็นสื่อแทนผู้ที่มีกำลังน้อยส่วนคำว่า “สุริยะ” ใช้เป็นสื่อแทนผู้ที่มีกำลัง อำนาจ หรืออิทธิพลมากกว่า 

2.การใช้คำว่า “คือ, เท่า, เป็น” แสดงอุปลักษณ์ ต้องมีความหมายว่าเปรียบเป็น ถ้าแสดงสภาพความเป็นจริงจะไม่ถือว่าเป็นอุปลักษณ์ เช่น น้ำเป็นของเหลว น้าคือน้องชายหรือน้องสาวของแม่ 

นางสาวปัญญาพร ศิริเถียร รหัสนักศึกษา6840101113